szkolenia.mragowo.pl

Bezspornym jest fakt, iż w dobie gospodarki rynkowej pozycja i rola kadry kierowniczej wzrosła nieporównywalnie od czasu, gdy wszelkie zjawiska gospodarcze sterowane były ręcznie w systemie nakazowo-rozdzielczym. W większym stopniu niż kiedyś docenia się rolę i rangę nie tylko prawidłowej rekrutacji kadry kierowniczej, ale także konieczność zapewnienia tej kadrze optymalnych warunków zatrudnienia i wynagradzania. 

Warunki te winny być konstruowane w taki sposób, aby wywoływały efekt w postaci inicjatywy, przedsiębiorczości, zaangażowania oraz chęci uzyskiwania ponadprzeciętnych wyników przy wykonywaniu zadań w podległej kierownikowi (menedżerowi) sferze działań. Praktyka ostatnich lat pokazała, że dla osiągnięcia ponadprzeciętnych wyników nie wystarczy zgromadzić wysokiej klasy specjalistów w danej branży. Dopiero dobrze zorganizowana i właściwie kierowana praca tych specjalistów daje oczekiwane efekty, a to już jest domeną najwyższej kadry kierowniczej przedsiębiorstwa, która do swej pracy powinna być szczególnie motywowana, głównie poprzez stosunkowo szeroki zakres samodzielności pozwalający na wykorzystanie indywidualnych predyspozycji i talentów, a także ścisłe powiązanie wynagrodzenia z uzyskanymi efektami pracy.

Dzisiaj już wiadomo, że skuteczne zarządzanie może zapewnić tylko taki system motywacji, który pozwoli docenić uzyskane efekty oraz zrównoważy ryzyko i odpowiedzialność, jaka spoczywa na kadrze kierowniczej. Dotychczasowy model zatrudniania kadry kierowniczej odwołujący się do rozwiązań zakotwiczonych w realnym socjalizmie, to jest zatrudniania menedżerów wyłącznie na podstawie umowy o pracę (lub powołania), nie jest w pełni przydatny w gospodarce rynkowej. Powszechnie obowiązujące przepisy prawa pracy, a także wewnątrzzakładowe regulacje w tym zakresie nie zawsze umożliwiają stworzenie szczególnych motywacji kadrze kierowniczej. 

Stworzenie takiego systemu nie jest więc zadaniem łatwym i wymusza konieczność sięgnięcia do zróżnicowanych, nietypowych form zatrudniania i wynagradzania, wychodzących poza ramy, standardy i pojęcia prawa pracy. Taką możliwość daje m.in. prawo cywilne, a w szczególności jedna z jego sztandarowych zasad - zasada swobody umów, zgodnie z którą strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego (art. 3531 k.c.).

Różnorodność podmiotów gospodarczych funkcjonujących na rynku i zerwanie z omnipotencją państwa jako dominującego pracodawcy w systemie nakazowo-rozdzielczym oznacza w praktyce powrót do romanistycznej zasady wolności umów i wyboru takich form zatrudniania, które umożliwiają nie tylko ochronę interesów pracowników, ale i pracodawców i są ściśle związane z rachunkiem ekonomicznym. Stąd potrzeba sięgania nie tylko do zróżnicowanych form zatrudniania w ramach stosunku pracy, ale także zatrudniania w ramach umów cywilnoprawnych. 

Zatrudnianie kadry menedżerskiej w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego

1. Pozycja prawna prezesa kolegialnego zarządu spółki akcyjnej może być ukształtowana zarówno na podstawie umowy zlecenia jak i umowy o pracę ( w tym umowy na czas określony). Członkostwo w zarządzie spółki jest sprawą odrębną od stosunku pracy. Mogą one współistnieć ze sobą, lecz może być tak, że członkostwu zarządu nie towarzyszy stosunek pracowniczy. Z tego względu pozbawienie członkostwa zarządu nie wywiera w myśl art.368 k.h. bezpośredniego skutku w sferze stosunku pracy. Oznacza to, że samo odwołanie członka zarządu spółki nie może być traktowane jako wypowiedzenie lub rozwiązanie umowy o pracę.

Wyrok z dnia 17 maja 1995 r. I PRN 14/95 - OSN 1995, Nr 21, poz.263.

2. Odwołanie pracownika ze stanowiska prezesa zarządu spółki akcyjnej stanowi przyczynę uzasadniającą wypowiedzenie mu umowy o pracę, której zawarcie wiązało się bezpośrednio z powołaniem go na to stanowisko.

Wyrok z dnia 25 listopada 1997 r. I PKN 388/97 - OSN 1998, Nr 18, poz.540.

3. Zgodnie z art. 374 k.h. w umowach pomiędzy spółką a członkami zarządu, tudzież w sporach z nimi, reprezentuje spółkę rada nadzorcza lub pełnomocnicy powołani uchwałą walnego zgromadzenia. Przepis ten ma także zastosowanie do jednostronnych oświadczeń woli kierowanych przez spółkę do członka zarządu. Nie zawiera on ograniczenia tylko do stosunku członkostwa w zarządzie, a więc dotyczy on wszelkich stosunków prawnych istniejących między spółką a członkami zarządu, w tym i stosunku pracy.

Wyrok z dnia 14 lipca 1994 r. I PRN 26/94 - Monitor Prawniczy 1995, Nr 2, s.53-54.

4. Umowa o pracę zawarta przez jednoosobową spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością, działającą przez wspólnika będącego prezesem jej jednoosobowego zarządu, z tym wspólnikiem, jest nieważna. W przypadkach, w których w jednoosobowych spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością utworzonych przez osoby fizyczne dochodzi do powierzenia jednemu wspólnikowi w umowie wykonywania zadań należących do zakresu zarządu spółki, a jednocześnie wspólnik ten stanowi jednoosobowy zarząd, pojęciowo wykluczona jest możliwość, iż na podstawie takiej umowy - niezależnie od jej nazwy - może dojść do nawiązania stosunku pracy. W nawiązywanym w takich warunkach stosunku prawnym brakuje bowiem elementu podporządkowania, stanowiącego niezbędną konstytutywną (niezbędną) cechę stosunku pracy.

Uchwała z dnia 8 marca 1995 r. I PZP 7/95 - OSN 1995, nr 18, poz. 227.

5. Nieważna jest umowa o pracę zawarta przez jednoosobową spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością z prezesem jej jednoosobowego zarządu za pośrednictwem pełnomocnika, któremu udzielił on umocowania do dokonania tej czynności, działając jednoosobowo jako zgromadzenie wspólników spółki.

Wyrok z dnia 17 grudnia 1996 r. II UKN 37/96 - OSN 1997, Nr 17, poz.320 oraz identyczny wyrok z dnia 5 lutego 1997 r. II UKN 86/96OSN 1997, Nr 20, poz.404. 

6. Pełnienie przez jedynego wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością funkcji członka jej zarządu może być przedmiotem ważnej umowy cywilnoprawnej, także ukrytej pod pozorną umową o pracę (art.83 § 1 k.c.).

Wyrok z dnia 23 lipca 1998 r. I PKN 245/98 - OSN 1999, Nr 16, poz. 517.

7. Zawarcie umowy o pracę z członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z naruszeniem art.203 k.h. (brak reprezentacji spółki przez radę nadzorczą lub pełnomocnika powołanego uchwałą wspólników) powoduje bezwzględną nieważność umowy, także w spółkach wieloosobowych. Ma to zastosowanie także do wszelkich umów zawieranych z naruszeniem art.203 k.h.

Wyrok z dnia 23 stycznia 1998 r. I PKN 489/97 - OSN 1999, Nr 1, poz.8.

8. Prowadzenie spraw spółki z o.o., w której uczestniczy dwóch lub więcej wspólników, może być w ramach jej jednoosobowego zarządu powierzone każdemu ze wspólników, niezależnie od ich równego bądź zróżnicowanego udziału we własności kapitału spółki. Udział takiego wspólnika w głosowaniu, podjętej z naruszeniem art.235 k.h., uchwały zgromadzenia wspólników, ustalającej wysokość jego wynagrodzenia, nie powoduje nieważności umowy o pracę i nie wpływa na prawo zainteresowanego do godziwego wynagrodzenia, odpowiadającego w szczególności rodzajowi uzgodnionej pracy.

Wyrok z dnia 16 grudnia 1998 r. II UKN 394/98.

9. Uprawnienie rady nadzorczej spółki z o.o. do zawarcia umowy o pracę z członkiem zarządu nie jest uzależnione od uprzedniej uchwały wspólników.

Wyrok z dnia 23 stycznia 1998 r. I PKN 498/97 - OSN 1999, Nr 1, poz.13.

10. Strony mogą w umowie o pracę na czas określony z członkiem zarządu spółki kapitałowej uzależnić jej wcześniejsze rozwiązanie - zarówno za wypowiedzeniem jak i bez wypowiedzenia - od równoczesnego odwołania z funkcji członka zarządu.

Wyrok z dnia 1 lipca 1998 r. I PKN 53/98 - OSN 1999, Nr 14, poz.462.

11. Zastrzeżenie w umowie o pracę zawartej na czas nie określony dwunastomiesięcznego okresu wypowiedzenia tej umowy przez zakład pracy jest dopuszczalne na podstawie art.18 § 2 k.p.

Uchwała z dnia 9 listopada 1994 r. I PZP 46/94 - OSN 1995, Nr 7, poz.87.

12. Pracownik ma obowiązek zwrócić koszty szkolenia, gdy wynika to z uzgodnienia stron stosunku pracy. (...) wyjazd pracownika odbył się na polecenie służbowe pracodawcy, a strony nie zawarły umowy, na której podstawie pracownik byłby zobowiązany do zwrotu poniesionych przez pracodawcę kosztów zagranicznego kursu językowego na wypadek rozwiązania umowy o pracę. Wprawdzie strony prowadziły rokowania zmierzające do zawarcia stosownej umowy, które wszakże nie doprowadziły do przyjęcia wiążącego zobowiązania przez pracownika, który zajął stanowcze, negatywne stanowisko w tym przedmiocie. (...) pozwany pracownik przed wyjazdem nie akceptował oferowanych mu warunków udziału w kursie, wyraźnie odmawiając podpisania oświadczenia zobowiązującego go do zwrotu kosztów szkolenia w razie rozwiązania stosunku pracy przed upływem oznaczonego okresu.

Wyrok z dnia 14 maja 1998 r. I PKN 110/98 - OSN 1999, Nr 10, poz.338.

13. Wyznaczenie likwidatora przedsiębiorstwa państwowego nie oznacza automatycznie nawiązania z nim stosunku pracy. Ocena charakteru prawnego wykonywanej przez likwidatora pracy zależy bowiem od okoliczności sprawy. Nie jest wykluczone, że organ założycielski i likwidator mogą zawrzeć umowę cywilną, np. umowę zlecenia.

Uchwała z dnia 11 sierpnia 1994 r. II UZP 19/94 - Monitor Prawniczy 1995, Nr 2, s.55.

14. Do zakresu działania rady nadzorczej spółdzielni nie należy udzielanie urlopu wypoczynkowego prezesowi zarządu (art.46 § 1 pkt 6 i 8 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze, jednolity tekst: Dz.U. z 1995 r. Nr 54, poz.288 ze zm.)

Wyrok z dnia 17 lutego 1998 r. I PKN 527/97 - OSN 1999, Nr 2, poz.54.

15. Praca dyrektora jest z istoty swej związana z dużą odpowiedzialnością, a występujące w jej toku stresy, nie mogą być uznane za nietypowe warunki pracy w rozumieniu przyczyny zewnętrznej zdarzenia (art.6 ust.1 ustawy z dnia 12 czerwca 1875 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r., Nr 30, poz.144 ze zm.).

Wyrok z dnia 14 lutego 1996 r. II PRN 2/96 - OSN 1996, Nr 17, poz.252. 

16. Nie jest złamaniem zakazu prowadzenia działalności konkurencyjnej po ustaniu stosunku pracy (klauzuli konkurencyjnej) uczestnictwo w spółce, która nie podjęła żadnej działalności i czynności przygotowawczych do niej, a także członkostwo w radzie nadzorczej spółki, której działalność nie zagraża (choćby potencjalnie) interesom byłego pracodawcy (...). Bliższe określenie umownego zakazu konkurencji powinno znaleźć się w samej umowie. Strony umowy najlepiej wiedzą, jakie "interesy" są lub mogą się okazać konkurencyjne dla pracodawcy (byłego pracodawcy) (...). Zbyt szerokie rozumienie zakazu konkurencji ustanowionego w umowie stron powodowałoby zakaz podejmowania jakiejkolwiek pracy lub działalności gospodarczej po ustaniu stosunku pracy, co należy uznać za nieprawidłowe, skoro strony wyraźnie tak nie postanowiły.

Wyrok z dnia 24 lutego 1998 r. I PKN 535/97 - OSN 1999, Nr 3, poz.85.

17. Z wykładni art.2 ust.2 pkt 2 ustawy z dnia 5 czerwca 1992 r. o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne (Dz.U. Nr 56, poz.274 ze zm.) wynikało, że złamanie przez dyrektora przedsiębiorstwa państwowego zakazu z art.1 ust.1 tej ustawy z reguły stanowiło ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych (art.52 § 1 pkt 1 k.p.).

Wyrok z dnia 14 maja 1998 r. I PKN 113/98 - OSN 1999, Nr 9, poz.307.

18. Pracodawcę, który zawarł z pracownikiem umowę o zakazie konkurencji obciąża wzajemne zobowiązanie do zapłaty uzgodnionego odszkodowania, także wówczas, gdy po ustaniu stosunku pracy nie obawia się już konkurencji ze strony byłego pracownika.

Wyrok z dnia 14 maja 1998 r. I PKN 121/98 - OSN 1999, Nr 10, poz.342.

19. Podjęcie działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy uzasadnia wypowiedzenie umowy o pracę na czas nie określony (art.30 § 4, art.45 k.p.) zarówno wtedy, gdy pracownik prowadzi ją wbrew umowie o zakazie konkurencji (art.1011 § 1 k.p.), jak również wtedy, gdy takiej umowy strony stosunku pracy nie zawarły.

Wyrok z dnia 1 lipca 1998 r. I PKN 218/98 - OSN 1999, Nr 15, poz.480.

20. W stosunku do pracowników na stanowiskach kierowniczych i samodzielnych należy stosować ostrzejsze kryteria oceny przyczyn uzasadniających wypowiedzenie (...). Pracownikom na takich stanowiskach stawiane są wyższe wymagania niż pozostałym. W szczególności powinni oni wykazywać się większą inicjatywą i operatywnością, gdyż przede wszystkim ci pracownicy realizują zadania zakładu pracy wymienione przykładowo w art.94 k.p., od dobrej bowiem organizacji pracy i sprawnego kierownictwa zależą w znacznej mierze wyniki działalności zakładu pracy. Pracownicy ci ze względu na zajmowane stanowiska powinni dawać przykład dobrej roboty i właściwej postawy. Odpowiadają oni także za brak efektów komórki organizacyjne, którą kierują. Stąd też ich zachowanie musi być oceniane według ostrzejszych kryteriów, co należy również odnieść do jednorazowych drobnych uchybień.

Teza V uchwały pełnego składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 czerwca 1985 r. III PZP 10/85 - M.P. Nr 24, poz.192.

21. Dokonana przez kierownika jednostki zmiana zakresu czynności jego zastępcy, nie będącego zastępcą do określonych spraw (zastępcą do spraw ....) nie stanowi zmiany umownych (umowa zawarta na czas nie określony) warunków pracy w rozumieniu art. 42 k.p. i nie wymaga wypowiedzenia zmieniającego, a odmowa tego zastępcy wykonania w tak zmienionym zakresie powierzonych mu czynności uzasadnia wypowiedzenie mu umowy o pracę (art.32 § 1 pkt 3 w związku z art. 45 k.p.).

Wyrok z dnia 20 maja 1983 r. I PRN 65/83 - OSNCP 1983, Nr 12, poz.204.

22. Nie narusza art. 45 k.p. wypowiedzenie umowy o pracę, zawartej na czas nieokreślony, kierownikowi działu inwentaryzacji, który odmawia uczestniczenia po godzinach pracy w akcji inwentaryzacyjnej związanej ze zmianą cen określonych towarów, jeśli po stronie tego kierownika nie zachodziły szczególne okoliczności usprawiedliwiające jego odmowę. 

Orzeczenie z dnia 24 marca 1976 r. I PR 47/76 - OSNCP 1976, Nr 11, poz. 254.

23. Negatywna ocena pracownika, który wskutek niedostatecznego przygotowania zawodowego i praktycznego nie potwierdzi zakładanej przez pracodawcę przydatności do pełnienia funkcji kierowniczej, stanowi uzasadnioną przyczynę wypowiedzenia warunków pracy (art.45 § 1 w związku z art.42 § 1 k.p.). (...) od pracownika pełniącego funkcję kierowniczą należy oczekiwać generalnego a nie jedynie incydentalnego działania w interesie pracodawcy..

Wyrok z dnia 17 lutego 1998 r. I PKN 502/97 - OSN 1999, Nr 2, poz.49.

Orłowski - Patulski Sp. z o.o.
Prof. dr hab. Andrzej Patulski